Matruşka Rusya’nın simgelerinden biri ve tüm Dünyada Ruslar ile özdeşleşmiş bir kukla oyuncak. Büyükten küçüğe bir çok parçanın iç içe geçmesiyle bilinir. En az 3 parçadan oluşur ve üst limiti yoktur. Boyutları çok ufak ya da devasa büyüklüklere ulaşabilir. Başlangıçta çizilen kadınlardan sonra günümüzde çeşit çeşit matruşka setleri bulunmaktadır. Çocuklar için bir oyuncak olmaktan çıkıp yüksek meblağlara satılan süs eşyası haline gelmiştir.

Rus halkı efsaneleri çok sever. Eskileri anlatmayı ve yenileri yazmayı da. İlk matruşka nerede, ne zaman ortaya çıktı ? İlk kim onu düşündü ? Neden bu iç içe geçmeli kukla oyuncağa Matruşka adını verdiler ? Bu ve diğer sorulara cevap vermeye çalışalım.

Matruşka hakkında oldukça çetrefilli bilgiler bulunuyor. Basın-yayın kuruluşlarında ve İnternet de bu konu hakkında oldukça fazla demeç ve makale bulabiliriz. Mesela bir “Matruşka Müzesi” dahi bulunuyor. Müzeler ya da müzelerde sergilenen eşyalar, Matruşkanın Rusya’nın farklı bölgelerinde, farklı sanatçıların elinden farklı zamanlarda nasıl ortaya çıktığını açıklıyor. Fakat ortaya çıkışı hakkındaki efsanelere bir de ben göz atayım dedim.

fukurumaSıkça tekrarlanan ve herkesçe bilinen versiyon: Matruşka 19. yüzyılın sonlarında sanatçı Sergey Malyutin tarafından Rusya’da ortaya çıktı. Malyutin ilk matruşkayı Mamantov malikanesinde çocukların eğitiminde kullanmak için yaptırdı. Kendine örnek olarak Japonların yedi şans tanrısından bir tanesinin figürünü alıyordu “fukuruma”. Sağ tarafta bir Fukuruma resmi paylaşıyorum. Matruşkayla aralarındaki benzerlik son derece bariz.

Matruşkanın bir diğer ortaya çıkış versiyonu da : Sözüm ona Japonya da bulunmuş bir Rus Ortodoks misyoner keşiş ilk matruşkayı Japonlardan kopyaladı. Ayrıca mantıksal açıdan bakıldığında bir Hristiyan keşiş, pagan tanrılarının oyuncaklarını kopyalar mıydı ? Neden ? Belki oyuncağı beğenmiştir ? Bir diğer noktadan bakıldığında belkide işleri yoluna koyma isteğiyle böyle bir şey gerçekleşmiş olabilir. Bir kaç oyuncak satmak isterken, satacağı oyuncağın ülkesinin bir simgesi haline geleceğini bilemez elbet. Hemen belirtelim, bu keşiş efsanesinin tam olarak nasıl oluştuğu hakkında kesin bir bilgi yok ve hiç bir kaynakta kesin bir bilgi bulunmamakta.

Üçüncü versiyon : Japon figürü Honshū adasından 1890 yılında Moskova yakınlarına kırsal bir alan olan Abramtsevo’ya Mamantovların Malikanesine getirilir. Bir gün bu malikaneye gelen elit sanatçılara ev sahibi bu tuhaf figürü gösterir. Bu oyuncak Sergey Malyutin ilgisini çeker. Ardından bunun gibi benzer bir şey yapmak ister. Tabi ki Japon tanrılarını tekrarlamaya kalkışmaz. Genç bir çiftçi kızın yuvarlak yüzünü iri, parlak ve çiçek desenli baş örtüsünde çizer. Genç kız meşgul görünsün diye de eline siyah bir horoz çizer. Çizilen bir sonraki kızın eline orak, sonrakine de somon ekmeği. Kız kardeşler erkek kardeşsiz olur mu hiç ? O da renkli boyalı gömlek içinde ortaya çıktı. Tüm aile, çalışkan ve uyumlu.

Bu eserini imal etmek için Malyutin en iyi tornacıyı tuttu. Fakat bu kuklaya bir isim verilmesi gerekiyordu. Tornacı işini bitirdiği zaman, sanatçı onu boyadı ve isim kendiliğinden ortaya çıktı “Matröna”. Kilise matrona ismini şu kısaltmalar ile birlikte yazar: “Matya, Motriya, Matryöşa, Matruşka, Matyuşa, Tyuşa, Matusya, Tusya, Musya”. Evet tüm bu kısaltmalar Matröna isminin kısaltması. Söyle bir bakıldığında Matruşka isminin bu oyuncaklar için en ideali olduğunu düşünüyorum. Bu kadar isim kısaltmasından sonra, isim konusunda daha fazla detaya girmek şu an en son isteyeceğim şey. Ayrıca Abramtsevo da malikane de akşamları çayları getiren kadının adının bu olduğu söylenir. İlk matruşka hala daha Sergiyev Posadında bir müzede muhafaza edilmektedir.

“Matruşka – Kukla bebek / Marşrutka – Dolmuş” demektir. yolunuz bir gün Rusya’ya düşerse satıcıdan dolmuş almak istemezsiniz. Benim Rusya’da ki ilk yılımda yaptığım bir hataydı. Üstelik Rusça dil sınavında 🙂